skiep

Fan Ald Frysk skēp, schēp, fan Proto-Duutsk skēpą. Ferglykje Saterlânsk Frysk scep, Ingelsk sheep, Leech Duutsk schaap, Nederlâansk schaap, Duutsk schaf.

Om oan te jaan dat it ien of oar net krekt safolle is, mar dat it ek justjes mear of minder wêze kin, binne der yn it Frysk wurden genôch om soks dúdlik te meitsjen: sa’n, likernôch, sawat, om-ende-by, om …… hinne, ensfh.

As it mar net ûngefear is. Dat wurd bestiet net, al sjocht it der noch sa Frysk út.

 

boumantsje

De boumantsjes binne in protte yn it iepen fjild te finen, meast yn de buert fan wetter. Ek komme se wol tichtby de minsken yn doarpen, op buorkerijen ensfh. It boumantsje komt foar yn hiel Europa. Yn it noarden, easten en sintraal Jeropa is it in trekfûgel mar yn it westen en suden komt er it hiele jier foar.

It Boumantsje yt meastentiids ynsekten, foaral miggen, neven en mychammels.

It wyfke bout in nêst yn in holte, bygelyks yn in muorre, in hol yn in beam, in stapel boumateriaal. Meastentiids wurde twa kear per jier 5-6 aaien útbret. It wyfke sit sa’n 12 oant 15 dagen op de aaien te brieden. Dêrnei wurde de jongen twa wike lang troch beide âlden fuorre foardat se útfleane.

Yn guon gefallen binne der ek Fryske nammen foar plakken dy’t bûten de provinsjegrinzen lizze, bygelyks:

Drinte
Hegefean, Ien, Noarch en Roan

Grinslân
Âlde Pekel, De Grinzer Pein (Opende), De Wylp, Feandaam, Grins, Heechsân, Liens, Mearum, Sâltkamp en Wynskoat.

Noard-Hollân
Haarlim, Hoarn, Inkhuzen, Memelik en Poarmerein.

Oerisel
De Kúnder, Dimter, Stienwyk, Swol en Ynskedee.

Súd-Hollân
Boadegraven, De Haach, Doardt en Leien.

In pear oare ôfwikende nammen yn Nederlân: Almeare, Hurderwyk, Utert en Weinum (Wageningen). Dêrbûten: Âldeburch (Oldenburg), Auwerk (Aurich), Berlyn en Parys.

It sil dúdlik wêze dat de boppesteande list lang net folslein is.

skries

De Skries (Limosa limosa) is in fûgelsoarte út de famylje van de Snipfûgels.

De skries is ien fan de meast bekende greidefûgel. Wol hâldt de skries fan wat sompiger greiden. Op de hjoeddeistige greiden mei in leech wetterpeil fielt er him net thús. De skries is dêrom de lêste tiid yn tal hurd efterútbuorke. De skriezen sykje harren iten mei harren lange snaffel yn ‘e grûn, it leafst yn ûndjip wetter.

It briedgebiet fan de Skries rint fan Yslân oant it easten fan Sibearje. De oerwinteringsgebieden lizze yn Súd-Jeropa, Afrika en sels Austraalje. Mei de fûgeltrek binne de skriezen ek in protte yn de waadgebieden te sjen.

De skriezen briede fan ein april ôf op 4 aaien. 24 dagen lang briede de fûgels om bar op de aaien. Wylst it gers langer wurdt ûnder it brieden, wurdt it nêst geandewei better kamûflearre. De âlden passe noch sa’n 4 wike op de jongen. Dit meie se graach dwaan troch op yn hikkepealtsje de jongen yn it each te hâlden.

Yn protte nêsten wurde troch seefûgels of krieën leechrôve. De skriezen meie dan ek graach yn ‘e buert fan ljippen en tsjirken briede sadat de nêsten mei syn allen ferdigene wurde kinne.

* ik haw it plaatsje stikem lient fan Ed Mather, in natuerfotograaf *

skriuwe

Yn teksten lêze wy gauris korrespondearje en korrespondinsje. Beide binne goed, as it wurdboek dêrby teminsten it útgongspunt is.

Itselde wurdboek jout lykwols resp. ek briefkje, brievje, brieveskriuwe, brievewikselje en briefkerij, brieveskriuwerij, brievewiksel, brievewikseling as Fryskere alternativen. Briefkje en briefkerij komme fan dy rychjes it faakst foar en wurde by dizzen oanrikkemandearre.

Tink derom dat de tiidwurden brieveskriuwe en brievewikselje net skiedber binne. Betink ek dat, oars as wat je rûnom hearre, it yn it Frysk brievekaart en brievepapier is.

fryskhynder

It Frysk hynder is it âldste ynlânske hynsteras fan Nederlân. Syn woartels geane fier werom yn’e tiid. Al yn de 13e ieu wie de Fries bekend en de Fries fan no fertoant noch hieltiten dúdlike oerienkomsten mei syn fiere foarâlden.

‘In plaats van’ is net yn plak fan, mar ynstee fan. It kin yn guon gefallen ek mei foar oerset wurde.

It wurdboek F-N kart yn pleats fan en ynpleats fan ek goed. It (grut) wurdboek fan de Fryske taal (diel 16) jout ek yn ‘e pleats fan as alternatyf.

In pear foarbylden:
Ynstee fan ús heit gie ús mem nei stêd ta.
Foar dy haw ik leaver in oar.
.

Binnen is in geef Frysk wurd yn de neikommende foarbylden: Boersma is binnen (hoecht net mear te wurkjen), binnen de muorren fan it Provinsjehûs, oan ‘e binnenkant, it hea is binnen, ensfh.

Der binne lykwols (tal fan) oare gefallen dêr’t binnen net brûkt wurde kin. In pear foarbylden:
– Boersma is yn ‘e hûs (net bûten dus)
– In projekt yn it ramt fan Fryske Fiersichten (yn ferbân mei, as ûnderdiel fan wat der neamd wurdt)
– Kom deryn!
Yn it Provinsjehûs hingje tal fan keunstwurken.
– Der binne in soad enkêteformulieren ynkommen.
– Hy woe o sa graach wat op it kleed bringe, mar der skeat him neat yn ‘t sin (en net: te binnen).