Beide wurden wurde gauris ferkeard brûkt. By Fries (it Fryske wurd) giet it om in haadwurd (zelfstandig naamwoord) en dat wurdt mei in haadletter skreaun. Dat is allinnich it gefal as wy it oer in manlike ynwenner fan Fryslân hawwe. Mei in lytse letter is it in giele bakstien fan Fryske klaai. It is ek in term út ‘e boukeunst. De útspraak is yn beide gefallen in delgeand twalûd [i.ə], mei de klam op de i dus.

Frysk is in haadwurd as dêr de taal mei bedoeld wurdt en is in eigenskipswurd (bijvoeglijk naamwoord) om oan te jaan dat it ien of oar út Fryslân komt of dêrmei te krijen hat: Fryske produkten, it Fryske plattelân. It wurdt altyd mei in haadletter skreaun en de útspraak is in koart ienlûd [y].

N.B. Yn “Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries” rymje tsiis en Fries net rjocht, want yn tsiis giet it om in lang ienlûd [ii]. De útspraak wurdt taskreaun oan Grutte Pier om Friezen fan de Hollânske en Saksyske besetters, yn dat gefal op ‘e Sudersee, ûnderskiede te kinnen. Wa’t oer it tongbrekkerssechje stroffele, waard de kop ôfslein. De skippen waarden yn ‘e brân stutsen.

 

hoarnule

De Hoarnûle (Asio Otus) is in 36 sm grutte ûle dy allinnich nachts aktyf is. Oerdeis sit er meast yn de beammen ferskûle. By winterdei siket er hjirta grien bliuwende beammen út, lykas as spjirren. De Hoarnûle is goed werkenber oan syn grutte earplûmen.

De Hoarnûle brûkt foar it brieden meast nêsten fan de krie. Yn april oant maaie begjint it wyfke op sa’n 5-6 aaien te brieden. De aaien komme út nei sa’n 26 dagen. Lykas by de measte ûlen begjint it wyfke fuort by it earst leine aai te brieden. It gefolch dêrfan is dat de jongen yn it nêst net likegrut binne. De jongsten binne lytser en hawwe in lytsere kâns om út te fleanen as de âldsten.

 

fjildmus

Dizze soarte komt foar yn hast hiel kontinintaal Jeropa (ynkl. Nederlân) en yn westlik Sibearje en dielen fan Sintraal-Aazje. De fjildmûs is yn Fryslân ien fan ‘e meast foarkommende wrotmûzen.

Hoewol’t er minskeskou is, kin er soms fan in ôfstân waarnommen wurde as er op ‘e efterpoaten steand om him hinne gluorket.

Foar de lânbou wurdt dizze soarte soms as in pleachdier beskôge.

 

It sabeare (pseudo-) Fryske yts bestiet net, al is it rûnom te hearren. It Frysk hat dêr it ûnbeskaat foarnamwurd eat (skriuwtaal) of wat foar.

Noch slimmer en lykas de Nederlânske wjergader dus ôf te karren: ik hie sa yts fan ….. Sokssawat is it geef Fryske wurd foar ‘zoiets‘.

 

klyster

De Klyster, ek wol Swarte lyster neamd, (Turdus merula) is in fûgel út de famylje fan de lysterfûgels.

It mantsje sit hielendal swart yn de fearren, fandêr ek syn Ingelske namme Blackbird. Fierder hat hy grize poaten en in giele snaffel en in giele ring om it each, It wyfke is hiel ûnopfallend mei brúngrize fearren en ek gjin giele snaffel of ring. De Klysters binne sa’n 25 sm grut.